Een Nobelprijswinnaar zegt dat Musk en Gates gelijk hebben: in de toekomst hebben we meer vrije tijd, maar minder traditionele banen.

Op een grijze dinsdagochtend in Stockholm, in een stil kantoor met krijtborden langs de muren, klapt een natuurkundige met een Nobelprijs zijn laptop dicht en zucht. Hij heeft net een interview met Elon Musk en een brief van Bill Gates gelezen, die allebei een toekomst schetsen waarin kunstmatige intelligentie het meeste werk doet dat mensen vandaag doen. Buiten haasten fietsers zich naar hun werk, koffie in de hand, inboxen die wachten. Binnen staart de fysicus naar een heel ander beeld van “werk”.

Geen woon-werkverkeer meer. Geen “wat doe jij?”-praatje. Misschien helemaal geen jobs meer.

Hij glimlacht en zegt iets dat tegelijk opwindend en licht angstaanjagend klinkt.

We zullen meer vrije tijd hebben dan eender welke generatie vóór ons.

We hebben alleen misschien geen plek meer om in te klokken.

Een toekomst waarin de kantoorlichten uitblijven

De fysicus, Giorgio Parisi, won geen Nobelprijs door te dagdromen. Hij won die door complexe systemen te begrijpen, waarin miljoenen kleine gebeurtenissen optellen tot grote, verrassende veranderingen. Wanneer hij naar AI, robotica en software kijkt die spreadsheets en fabriekstaken “opeten”, ziet hij zo’n grote verschuiving snel op ons afkomen.

Hij is het met Elon Musk en Bill Gates eens op één cruciaal punt: werk zoals we het kennen, is geleend tijd.

Parisi zei ronduit dat AI “een groot deel van menselijke arbeid zou kunnen vervangen” en dat samenlevingen zullen moeten hertekenen hoe we rijkdom, tijd en betekenis verdelen. Dat is een zachte manier om te zeggen: jouw kinderen kunnen opgroeien in een wereld waarin “een job zoeken” even ouderwets klinkt als “een dvd huren”.

Je voelt de bodem nu al bewegen. Een softwareontwikkelaar in Londen vertelde me dat zijn team van twaalf werd teruggebracht naar vijf nadat generatieve AI-tools vorig jaar werden uitgerold. De overblijvende vijf beheren nu code die een AI in seconden uitschrijft. Hun productiviteitscijfers gingen omhoog, hun uren niet.

Bij een Amerikaanse verzekeraar liet een interne proef zien dat claims 30% sneller werden verwerkt met AI-ondersteuning. Het management nam geen extra mensen aan. Ze hebben de aanwerving gewoon bevroren.

Kijk naar fabrieken: magazijnen in China en de VS rollen vloten robots uit die nooit vakantie nemen, nooit ziek melden, nooit om opslag vragen. Dit zijn geen sciencefictionexperimenten meer. Ze staan als regel in kwartaalcijfers en earnings calls.

Parisi’s visie sluit ongemakkelijk goed aan bij Musks voorspelling van “universal high income” en Gates’ pleidooi om robots of AI-systemen te belasten zoals werknemers. Tech-optimisten framen dit als bevrijding. Machines doen de saaie dingen, mensen gaan ontdekken, creëren, zorgen en spelen.

Toch is de logica hard: als machines de job goedkoper en beter kunnen doen, zal kapitaal ze inzetten. Dat betekent meer output met minder werknemers.

Het betekent ook dat een samenleving die rond betaald werk is gebouwd - lonen, voordelen, status, identiteit - begint te scheuren. Vrije tijd klinkt fantastisch tot je die opgedrongen krijgt via een ontslagmail en drie maanden spaargeld.

Van jobverlies naar tijdwinst: wat we écht kunnen doen

Daartegenover haalt Parisi zijn schouders niet op. Hij stelt dat als werk verdwijnt, we nieuwe manieren nodig hebben om rijkdom te delen en onze dagen structuur te geven. Denk minder aan “jobzekerheid” en meer aan “tijdzekerheid”.

Een heel praktische stap die hij en andere economen noemen: inkomensgaranties uittesten ruim vóór jobs op grote schaal verdwijnen. Niet als een pleister op het laatste moment, maar als een manier om te leren hoe mensen zich gedragen wanneer ze niet voortdurend achter de volgende loonstrook aan zitten.

Steden en regio’s zouden maandelijkse toelagen kunnen testen voor mensen in risicosectoren, gekoppeld aan bijscholing, vrijwilligerswerk of creatieve projecten. Het is geen sciencefictionutopie; het is een gecontroleerd experiment dat vraagt: wat gebeurt er als we tijd behandelen als een publieke hulpbron, niet enkel als een bijproduct van werkloosheid?

Hier struikelen velen van ons. We nemen aan dat “meer vrije tijd” automatisch goed zal voelen. Vraag het aan iemand die ontslagen is. De eerste week kan aanvoelen als vakantie. Tegen de derde vervagen de dagen, kruipt schuldgevoel binnen, en LinkedIn wordt een stil scorebord van andermans succes.

De emotionele fout is werkloosheid verwarren met vrijheid. Vrijheid is tijd plus zekerheid plus doel. Werkloosheid is tijd plus angst.

We kennen het allemaal: dat moment waarop zondagavond zwaar aanvoelt omdat je agenda leeg is, niet omdat hij te vol zit. De komende golf automatisering dreigt dat gevoel op te schalen naar miljoenen, tenzij beleid en gemeenschapsgewoonten mee evolueren.

Parisi pleit voor publieke investeringen in wat hij “niet-marktwaarde” noemt: onderwijs, kunst, wetenschap, zorg. Werk dat niet altijd in cash uitbetaalt, maar wel in sociale gezondheid. Hij zit hier verrassend dicht bij techmiljardairs, alleen klinkt het bij hem minder blinkend.

“Machines moeten ons bevrijden van noodzaak,” heeft hij betoogd, “niet van waardigheid.”

Als dat abstract klinkt, vertaal het dan naar een persoonlijke checklist:

• Leer ik vaardigheden die AI aanvullen in plaats van er frontaal mee te concurreren?
• Heb ik minstens één identiteit die niet aan mijn functietitel vastzit?
• Kan ik drie ongeplande maanden vullen met iets dat betekenisvol voelt, niet enkel afleiding?
• Weet ik welke publieke programma’s, opleidingsfondsen of gemeenschapsruimtes er in mijn buurt bestaan?
• Heb ik over deze veranderingen gesproken met vrienden of familie, in plaats van alleen te piekeren om 2 uur ’s nachts?

Eerlijk: niemand doet dit elke dag perfect. Maar wie nu begint, voelt later minder whiplash wanneer “Wat doe jij?” geen makkelijke gespreksopener meer is.

Leven na de functiebeschrijving

Parisi’s overeenstemming met Musk en Gates laat ons achter met een vreemd open canvas. Als zij gelijk hebben, zullen velen van ons lange levensfases kennen waarin betaald werk een zijlijn is, niet het hoofdverhaal. Dat kan een nachtmerrie van verveling en ongelijkheid worden, of een stille revolutie in hoe we een “goed leven” meten.

De waarschuwing van de fysicus is niet dat AI zal opstaan en ons vernietigen. Het is dat onze oude scripts - studeren, werken, pensioen - niet passen bij de nieuwe realiteit. We zullen vragen moeten beantwoorden die onze grootouders nauwelijks stelden: Waar ben ik voor als ik niet betaald word? Wie ben ik wanneer mijn vaardigheden goedkoper zijn dan een abonnementsapp?

De toekomst die hij schetst, schrapt inspanning, ambitie of verantwoordelijkheid niet. Ze verplaatst die. Van overleven naar bijdragen. Van inklokken naar aanwezig zijn. Van kantoor naar plekken die we eigenlijk nog moeten bouwen - communitylabs, levenslange klaslokalen, lokale studio’s, zorgknooppunten, online gilden.

Die verschuiving komt niet ’s nachts binnen via breaking news. Ze verschijnt stilletjes: één automatiseringsuitrol, één ontslagronde, één garantieprogramma, één persoon die besluit zijn nieuwe vrije tijd te gebruiken voor méér dan eindeloos scrollen.

Kernpunt	Detail	Waarde voor de lezer
AI zal traditionele jobs doen krimpen	Nobelprijswinnaar Giorgio Parisi sluit aan bij Musk en Gates over grootschalige vervanging van arbeid door AI en robots	Helpt je jobveranderingen te zien als een structurele verschuiving, niet als persoonlijk falen
Vrije tijd heeft structuur nodig	Zonder inkomenszekerheid en doel kan “meer vrije tijd” aanvoelen als werkloosheid, niet als bevrijding	Moedigt je aan identiteiten en activiteiten te plannen voorbij je functietitel
Voorbereiding begint lokaal	Vaardigheden die AI aanvullen, gemeenschapssteun en proefprojecten met inkomensgarantie versoepelen de overgang	Geeft concrete hefbomen die je nu kunt gebruiken in plaats van enkel te piekeren over krantenkoppen

FAQ:

• Zal AI echt de meeste jobs overnemen, of is dit overdreven? Veel rollen zullen eerder veranderen dan verdwijnen, maar Parisi, Musk en Gates komen op één punt samen: de totale vraag naar menselijke arbeid zal waarschijnlijk dalen. Dat betekent minder traditionele voltijdse jobs voor dezelfde bevolking.
• Betekent dit dat ik moet stoppen met een carrière opbouwen? Nee. Het betekent: focus op vaardigheden die moeilijk te automatiseren zijn - complexe sociale interactie, creativiteit, cross-domeindenken, hands-on vakwerk, en scherp probleemkaderen - in plaats van routinetaken.
• En universeel basisinkomen - is dat dé oplossing? UBI is één kandidaat, en Parisi staat open voor vormen van gegarandeerd inkomen, maar hij benadrukt dat het gepaard moet gaan met investeringen in onderwijs, cultuur en gemeenschapsruimtes zodat mensen hun vrije tijd ergens betekenisvol kunnen besteden.
• Hoe snel kan deze jobloze-maar-drukke toekomst er zijn? Sommige sectoren, zoals klantendienst, logistiek en delen van software, verschuiven nu al. Voor veel witteboordenjobs zal de verandering zich waarschijnlijk verspreiden over de komende 5–20 jaar, ongelijk per land en beleid.
• Wat kan ik dit jaar doen dat écht helpt? Maak een audit van je dagelijkse taken: wat kan AI doen, wat niet? Verleg je leerfocus naar wat het niet kan. Versterk één offline communityband, verken lokale opleidingsfondsen, en experimenteer met een klein blok “onproductieve” tijd gebruikt voor nieuwsgierigheid in plaats van output.